Γράφει η Δώρα Κακαΐτσα, Ψυχολόγος

Μια παλιά υπόθεση δεν είναι κατ’ ανάγκη υπόθεση που εγκαταλείφθηκε. Μπορεί να είναι μια υπόθεση στην οποία τα στοιχεία και τα διαθέσιμα μέσα δεν επέτρεπαν τότε να προχωρήσει η έρευνα. Η υπόθεση της Donna Walker δείχνει πώς ένα εύρημα μπορεί να αποκτήσει νέα ερευνητική αξία δεκαετίες αργότερα. Δείχνει, όμως, και γιατί η φράση «η τεχνολογία έλυσε το έγκλημα» δεν περιγράφει ολόκληρη τη διαδικασία: ένα ηλεκτρονικό σύστημα μπορεί να δώσει μια πιθανή αντιστοίχιση· η αξιολόγηση, η επαλήθευση και η απόδοση ευθύνης παραμένουν ανθρώπινες και θεσμικές πράξεις.

Τι γνωρίζουμε για την υπόθεση

Στις 5 Σεπτεμβρίου 1981, η 20χρονη Donna Walker βρέθηκε δολοφονημένη στο διαμέρισμά της στο Norfolk της Βιρτζίνια. Από τη σκηνή συλλέχθηκε, μεταξύ άλλων, ένα λανθάνον δακτυλικό αποτύπωμα από το μπάνιο. Επειδή η Walker ζούσε μόνη, οι αρχές εστίασαν στην προέλευση του αποτυπώματος. Τα αποτυπώματα περισσότερων από 160 πιθανών υπόπτων συγκρίθηκαν με το εύρημα, χωρίς να εντοπιστεί ταύτιση. Καθώς δεν προέκυπταν νέα στοιχεία ή ερευνητικές κατευθύνσεις, η υπόθεση παρέμεινε ανεξιχνίαστη για χρόνια.

Σύμφωνα με την επίσημη αναφορά του FBI, οι ερευνητές συνέχισαν τις αναζητήσεις του αποτυπώματος στις βάσεις δεδομένων λανθανόντων αποτυπωμάτων. Στις 28 Ιανουαρίου 2015 το υπέβαλαν στο τότε νέο σύστημα Next Generation Identification (NGI). Μέσα σε περίπου μισή ώρα επέστρεψαν πιθανές αντιστοιχίσεις, ανάμεσά τους ο Daniel Johnston, ο οποίος κρατούνταν στη Νέα Υόρκη για άλλη ανθρωποκτονία. Το FBI αναφέρει ότι η ταυτοποίησή του ως υπόπτου έγινε έπειτα από πρόσθετη ανάλυση αποτυπωμάτων. Στα τέλη του 2016 απαγγέλθηκαν σε βάρος του κατηγορίες στη Βιρτζίνια. Τον Οκτώβριο του 2018, σώμα ενόρκων τον έκρινε ένοχο για ανθρωποκτονία πρώτου βαθμού και του επιβλήθηκε ισόβια κάθειρξη (FBI, 2019).

Μια πιθανή αντιστοίχιση δεν είναι απόφαση

Η κρίσιμη διάκριση βρίσκεται στη λέξη «πιθανή». Το NGI επέστρεψε υποψηφίους για περαιτέρω εξέταση· δεν εξέδωσε απόφαση ενοχής. Η βάση δεδομένων βοήθησε να συγκριθεί ένα παλιό ίχνος με περισσότερα διαθέσιμα αρχεία. Η περαιτέρω εξέταση από τις αρμόδιες αρχές συνέδεσε τον Johnston με το αποτύπωμα και ακολούθησαν η απαγγελία κατηγοριών και η δίκη. Η δημόσια ανακοίνωση του FBI δεν περιγράφει αναλυτικά κάθε βήμα της εργαστηριακής εξέτασης ή το σύνολο των αποδεικτικών στοιχείων της δίκης. Επομένως, είναι σημαντικό να μην προσθέτουμε στη δημόσια αφήγηση τεχνικές λεπτομέρειες που δεν έχουν δημοσιοποιηθεί.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία και για το κοινό. Όταν ακούμε ότι «ένα αποτύπωμα ταυτοποίησε τον δράστη», είναι εύκολο να φανταστούμε μια αλάνθαστη, αυτόματη διαδικασία. Στην πραγματικότητα, το σύστημα αναζήτησης εντοπίζει πιθανές υποψηφιότητες. Το αποτύπωμα πρέπει να αξιολογηθεί ως προς την ποιότητά του και να συγκριθεί με γνωστό αποτύπωμα από ειδικούς. Η νομική κρίση για την ενοχή ανήκει στο δικαστήριο, το οποίο συνεκτιμά το σύνολο της υπόθεσης.

Το ανθρώπινο στοιχείο στην επιστημονική εξέταση

Τα δακτυλικά αποτυπώματα αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της εγκληματολογικής έρευνας. Κάθε άνθρωπος διαθέτει ένα ιδιαίτερο μοτίβο γραμμών και σχηματισμών στις άκρες των δακτύλων του, το οποίο παραμένει ουσιαστικά σταθερό σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Αυτή η μοναδικότητα επιτρέπει στους ειδικούς να αξιοποιούν τα αποτυπώματα για την αναγνώριση ενός ατόμου και τη σύνδεσή του με έναν χώρο ή ένα αντικείμενο.

Ωστόσο, η διαδικασία δεν είναι τόσο απλή όσο συχνά παρουσιάζεται στις αστυνομικές σειρές. Τα αποτυπώματα που εντοπίζονται σε έναν τόπο εγκλήματος είναι συνήθως λανθάνοντα, δηλαδή δεν είναι άμεσα ορατά με γυμνό μάτι. Μπορεί να είναι μερικά, αλλοιωμένα ή χαμηλής ποιότητας, γεγονός που δυσκολεύει την εξέτασή τους. Ο ειδικός καλείται να εντοπίσει και να συγκρίνει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως τη διάταξη, τις διακλαδώσεις και τις απολήξεις των γραμμών, προκειμένου να αξιολογήσει αν υπάρχει αντιστοιχία με ένα γνωστό αποτύπωμα.

Εδώ αναδεικνύεται και ο ανθρώπινος παράγοντας. Η εξέταση δεν είναι μια απολύτως αυτόματη ή αλάνθαστη διαδικασία. Η κρίση του εξεταστή μπορεί να επηρεαστεί από την ποιότητα του ευρήματος ή από πληροφορίες που γνωρίζει για την υπόθεση. Έκθεση του National Institute of Standards and Technology (NIST) εξετάζει την επίδραση αυτών των παραγόντων, ενώ αντίστοιχα το President’s Council of Advisors on Science and Technology (PCAST) επισημαίνει την ανάγκη επιστημονικής επικύρωσης των μεθόδων και καταγράφει σφάλματα σε σχετικές μελέτες (NIST, 2012· PCAST, 2016).

Αυτό δεν σημαίνει ότι στην υπόθεση της Donna Walker υπήρξε κάποιο λάθος. Οι δημόσιες πηγές δεν τεκμηριώνουν κάτι τέτοιο. Αναδεικνύει, όμως, μια βασική αρχή της εγκληματολογικής επιστήμης: κανένα εύρημα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αδιαμφισβήτητο μόνο και μόνο επειδή προέρχεται από μια επιστημονική μέθοδο. Η αξιοπιστία του απαιτεί προσεκτική εξέταση, ανεξάρτητη επαλήθευση και σαφή αναγνώριση των περιορισμών της διαδικασίας.

Η εγκληματολογική ανάγνωση: τι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε

Ως ψυχολόγος με εγκληματολογική οπτική, με ενδιαφέρει όχι να αποδώσω εκ των υστέρων μια ψυχολογική ετικέτα στον δράστη, αλλά να εξετάσω πώς αξιολογούνται οι πληροφορίες μέσα σε μια έρευνα. Το ότι ο Johnston κρατούνταν για άλλη ανθρωποκτονία θα μπορούσε να επηρεάσει το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την υπόθεση· δεν έχουμε, όμως, στοιχεία ότι αυτό συνέβη ή ότι επηρέασε την εξέταση. Η επαγγελματική ευθύνη είναι να διακρίνουμε το καταγεγραμμένο γεγονός από την υπόθεση εργασίας και από την ερμηνεία μας. Δεν μπορούμε να συνθέσουμε αξιόπιστο ψυχολογικό προφίλ ή να αποδώσουμε κίνητρο από τα λίγα δημόσια στοιχεία μιας δικογραφίας.

Η υπόθεση μας επιτρέπει, αντίθετα, να μιλήσουμε με ακρίβεια για τη διαδικασία: ένα στοιχείο που δεν είχε δώσει τότε απάντηση επανεξετάστηκε με νέα εργαλεία και οδήγησε σε νέα ερευνητική κατεύθυνση. Δεν γνωρίζουμε από τη δημόσια ανακοίνωση γιατί δεν προέκυψε ταύτιση στις πρώτες συγκρίσεις, ούτε θα ήταν σωστό να αποδώσουμε ευθύνη χωρίς πρόσβαση στον πλήρη φάκελο. Η επιμονή στην έρευνα και η δυνατότητα επανεξέτασης είναι σημαντικές ακριβώς επειδή η γνώση, τα αρχεία και οι μέθοδοι μεταβάλλονται.

Η Donna Walker πέρα από το αποτύπωμα

Υπάρχει, τέλος, ένας κίνδυνος στον τρόπο που αφηγούμαστε τις παλιές υποθέσεις: το τεχνολογικό εύρημα μπορεί να επισκιάσει τον άνθρωπο που έχασε τη ζωή του. Η Donna Walker δεν είναι μόνο ένα αποτύπωμα που βρέθηκε σε μια βάση δεδομένων. Είναι μια νέα γυναίκα της οποίας η ζωή διακόπηκε βίαια και ένας άνθρωπος που έλειψε από τους δικούς της για δεκαετίες χωρίς να υπάρχει δικαστική απάντηση.

Η εξιχνίαση δεν αναιρεί τον χρόνο που πέρασε και δεν επαναφέρει τη ζωή που χάθηκε. Μπορεί, όμως, να συμβάλει σε μια τεκμηριωμένη δικαστική κρίση και να δώσει απαντήσεις που η οικογένεια περίμενε χρόνια. Το αποτύπωμα άνοιξε ξανά μια διαδρομή· δεν μίλησε μόνο του. Η αξία της υπόθεσης βρίσκεται στη σύνδεση τεχνολογίας, προσεκτικής ανθρώπινης αξιολόγησης και δικαιοσύνης.

Πηγές

1) Federal Bureau of Investigation. (2019, 21 Αυγούστου). “Norfolk Police Detectives and Prosecutor
Receive FBI Award for Solving a Cold Case Murder.” 
2) National Institute of Standards and Technology. (2012). “Latent Print Examination and Human Factors:
Improving the Practice through a Systems Approach” (NISTIR 7842). 
3) President’s Council of Advisors on Science and Technology. (2016). “Forensic Science in Criminal Courts:
Ensuring Scientific Validity of Feature-Comparison Methods,” ιδίως Finding 5.