Γράφει η Σταυρούλα Τζίμου,

Η υπόθεση της 19χρονης Μυρτώς στην Κεφαλονιά δεν είναι απλώς ένα ακόμη περιστατικό που απασχολεί την επικαιρότητα. Είναι ένα παράδειγμα του πώς μια τραγωδία μετατρέπεται γρήγορα σε αφήγηση ελέγχου, κρίσης και —τελικά— ενοχοποίησης του ίδιου του θύματος.

Το χρονικό ενός εγκλήματος (ή μιας εγκατάλειψης)

Τα μέχρι τώρα στοιχεία σκιαγραφούν μια αλληλουχία γεγονότων που προκαλεί σοβαρά ερωτήματα.
Μια 19χρονη κοπέλα βρίσκεται σε δωμάτιο ξενοδοχείου με τρεις άνδρες. Κάποια στιγμή χάνει τις αισθήσεις της. Αντί να της παρασχεθεί άμεση βοήθεια, φέρεται να μεταφέρεται εκτός του χώρου και να εγκαταλείπεται σε δημόσιο σημείο, όπου εντοπίζεται αργότερα, αφού οι δράστες ενημέρωσαν μια φίλη από το κινητό της. 

Ανεξάρτητα από τις ακριβείς ιατροδικαστικές αιτίες που διερευνώνται, υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο που δεν επιδέχεται σχετικοποίηση:
ένας άνθρωπος βρέθηκε σε κατάσταση αδυναμίας και δεν προστατεύτηκε.

Και όμως, αυτό δεν είναι το σημείο από το οποίο ξεκίνησε —ούτε στο οποίο έμεινε— η δημόσια συζήτηση.

-να σημειωθεί στο σημείο αυτό, ότι οι δράστες βρίσκονταν υπό παρακολούθηση του ελληνικού FBI για εμπλοκή τους σε κυκλώματα ναρκωτικών, εκβιασμών και ξυλοδαρμών, ενώ από τα 19 του χρόνια ο 26χρονος αρσιβαρίστας έχει απασχολήσει εννέα φορές τρία διαφορετικά Αστυνομικά Τμήματα, με κατηγορίες που περιλαμβάνουν πρόκληση σωματικής βλάβης, απειλές, φθορές ξένης ιδιοκτησίας και απείθεια.-

Victim blaming: όταν η ευθύνη αλλάζει κατεύθυνση

Σχεδόν αυτόματα, το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε. Από το «τι συνέβη και μια κοπέλα 19χρονών βρέθηκε πεταμένη στην άκρη του δρόμου, αβοήθητη», στο πορτρέτο της.

«Γιατί πήγε στο δωμάτιο;» «Είχε πιει;» «Έκανε χρήση ουσιών;» «Ήξερε που πήγαινε.» «Τα ήθελε και τα έπαθε.»

Αυτές οι ερωτήσεις-θέσεις δεν είναι ουδέτερες. Δημιουργούν ένα πλαίσιο στο οποίο το θύμα καλείται να απολογηθεί. Η τραγωδία επαναδιατυπώνεται ως αποτέλεσμα λανθασμένων επιλογών, όχι ως συνέπεια πράξεων τρίτων.

Έτσι λειτουργεί το victim blaming: όχι πάντα με ευθείες κατηγορίες, αλλά με τη σταδιακή μετατόπιση της ευθύνης από τον δράστη στο θύμα.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι, μέσα από αυτή τη συζήτηση, η συζήτηση απομακρύνεται από τη συμπεριφορά εκείνων που παρανομούν και εστιάζει στις επιλογές εκείνων που υφίστανται τη βία. Αντί να μιλάμε για όρια, συναίνεση και σεβασμό, μιλάμε για λάθη του θύματος. Αντί να εξετάζουμε τις κοινωνικές συνθήκες που επιτρέπουν τέτοιες συμπεριφορές, εστιάζουμε σε ατομικές αποφάσεις. Και έτσι, το πραγματικό ερώτημα —«γιατί συνέβη αυτό;»— αντικαθίσταται από ένα πιο βολικό, αλλά βαθιά προβληματικό: «γιατί βρέθηκε εκεί;»

Ψάχνουμε την απολογία μιας νεκρής κοπέλας και δεν αναζητούμε τα κίνητρα των δραστών και την απολογία αυτών.

Η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Στον πυρήνα αυτής της στάσης βρίσκεται μια βαθιά ανάγκη: να πιστεύουμε ότι μπορούμε να αποφύγουμε το κακό.

«Αν δεν πήγαινε…» «Αν δεν είχε κάνει…»

Αυτές οι φράσεις δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι η ασφάλεια είναι θέμα σωστών επιλογών. Ότι η βία δεν είναι απρόβλεπτη ή κοινωνικά δομημένη, αλλά η τιμωρία για την απόκλιση από έναν άτυπο κανόνα συμπεριφοράς. Αυτή η αντίληψη εξυπηρετεί μια βαθύτερη ανάγκη της κοινωνίας: να πιστεύει ότι ο κόσμος είναι ελέγξιμος και δίκαιος. Αν το κακό συμβαίνει μόνο σε όσους προσέχουν λιγότερο, τότε οι υπόλοιποι μπορούν να αισθάνονται ασφαλείς; Aυτή η λογική δεν προστατεύει — απλώς μεταθέτει τον φόβο και την ευθύνη.

Και κυρίως, αποσιωπά το βασικό: η βία δεν προκαλείται από την παρουσία ή τη συμπεριφορά του θύματος, αλλά από την επιλογή κάποιου άλλου να την ασκήσει. Η ευθύνη βαραίνει μόνο τον θύτη.

Διπλά standards: η ίδια πράξη, διαφορετική κρίση

Η έμφυλη διάσταση γίνεται εμφανής όταν τεθεί ένα απλό ερώτημα:
αν στη θέση της 19χρονης ήταν ένας άνδρας, θα γινόταν η ίδια ανάλυση;

Η εμπειρία δείχνει πως όχι. Ένας άνδρας που βρέθηκε σε ένα δωμάτιο, ήπιε ή έκανε χρήση ουσιών, δύσκολα θα αντιμετωπιζόταν ως υπεύθυνος για ό,τι του συνέβη στη συνέχεια. Για τις γυναίκες, όμως, η ίδια συμπεριφορά αποκτά ηθικό φορτίο. Η ίδια πράξη — μια έξοδος, ένα ποτό, μια κοινωνική συναναστροφή — αποκτά διαφορετικό νόημα ανάλογα με το φύλο. Για έναν άνδρα είναι αυτονόητη καθημερινότητα. Για μια γυναίκα μπορεί να μετατραπεί σε ένδειξη ανευθυνότητας ή ρίσκου.

Αυτό είναι το διπλό μέτρο:
η ελευθερία των ανδρών θεωρείται φυσική· των γυναικών, διαρκώς υπό κρίση.

Το ζήτημα δεν περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο περιστατικό. Αγγίζει κάτι βαθύτερο: τον τρόπο με τον οποίο το γυναικείο σώμα αντιμετωπίζεται ως πεδίο ελέγχου. Οι άτυποι κανόνες είναι γνωστοί: να προσέχει, να περιορίζεται, να προβλέπει τον κίνδυνο.

Στην περίπτωση της Μυρτώς, αυτό είναι το σημείο που θα έπρεπε να βρίσκεται στο κέντρο.
Όχι ως λεπτομέρεια, αλλά ως ηθικός και κοινωνικός πυρήνας της υπόθεσης. Η επιμονή στο «τι έκανε εκείνη» δεν είναι ουδέτερη. Είναι ένας τρόπος να θυμίζουμε —σιωπηρά αλλά σταθερά— ότι το γυναικείο σώμα παραμένει υπό διαπραγμάτευση. Όχι μόνο στο τι μπορεί να κάνει, αλλά και στο τι «επιτρέπεται» να του συμβεί.

Ο ρόλος των ΜΜΕ: από την ενημέρωση στην αφήγηση

Καθοριστικός είναι και ο ρόλος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Οι λεπτομέρειες που επιλέγονται να προβληθούν δεν είναι ποτέ αθώες. Όταν η έμφαση δίνεται στη χρήση ουσιών, στις προσωπικές επιλογές, στο «προφίλ» του θύματος και στο βίντεο με τις τελευταίες στιγμές του θύματος, τότε η ιστορία αλλάζει κατεύθυνση.

Ο τραγικός θάνατος μιας 19χρονης κοπέλας μετατρέπεται σε παιχνίδι τηλεθέασης προς τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού. Ένας τηλεοπτικός κανιβαλισμός.

Στο τέλος, αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η απονομή δικαιοσύνης σε μια συγκεκριμένη υπόθεση. Είναι το πώς ως κοινωνία επιλέγουμε να κατανοούμε τη βία.Θα συνεχίσουμε να ρωτάμε «γιατί πήγε εκεί;» Ή θα αρχίσουμε να επιμένουμε στο «γιατί δεν τη βοήθησαν;»

Γιατί όσο η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από τις επιλογές του θύματος, τόσο απομακρυνόμαστε από την ουσία:
την ευθύνη εκείνων που είχαν τη δυνατότητα —και την υποχρέωση— να πράξουν διαφορετικά.