Γράφει η Ουρανία Ματσούκη, απόφοιτη Εγκληματολογικής Ψυχολογίας

Για πολλούς ενήλικες, η φράση «εξιδανίκευση της ψυχικής ασθένειας» φέρνει στο νου εικόνες από μελαγχολική ποίηση, ασπρόμαυρες σέλφι και playlists με τίτλους όπως «λυπητερά τραγούδια». Για τους εφήβους σήμερα, ωστόσο, αυτή η αισθητική ζει και διαδίδεται μέσα στις εφαρμογές που χρησιμοποιούν καθημερινά. Την τελευταία δεκαετία, οι απεικονίσεις της κατάθλιψης, του άγχους, της αυτοκαταστροφής και άλλων ψυχικών διαταραχών από τους νέους έχουν μετατραπεί από ιδιωτικές εξομολογήσεις σε μονταρισμένο περιεχόμενο που μπορεί να παρουσιάζει τη δυσφορία ως κάτι αισθητικά ωραίο και κατά κάποιον τρόπο ρομαντικό. Το άρθρο αυτό εξετάζει πώς εμφανίζεται αυτή η τάση, γιατί αυξάνεται και ποιες στάσεις μπορούν να υιοθετήσουν γονείς, οι εκπαιδευτικοί και οι πλατφόρμες.

Τι εννοούμε με τον όρο «εξιδανίκευση» της ψυχικής ασθένειας;

Η εξιδανίκευση συμβαίνει όταν τα συμπτώματα, οι διαταραχές ή η ψυχική οδύνη παρουσιάζονται με τρόπο που τα καθιστά ελκυστικά ή/και ως μέρος μιας ταυτότητας. Για παράδειγμα εικόνες με φίλτρα, ποιητικές λεζάντες ή hashtags που παρουσιάζουν τη δυστυχία ως επιθυμητό χαρακτηριστικό ενός ατόμου. Δεν πρόκειται για ειλικρινή εξομολόγηση: η εξιδανίκευση συνήθως απλοποιεί τις πολύπλοκες καταστάσεις και τις επιβραβεύει μέσω likes, followers και της αίσθησης του “ανήκειν” σε μια κοινότητα. Ο σχεδιασμός των κοινωνικών δικτύων ενισχύει τέτοιου είδους περιεχόμενο.

Πόσο συχνό είναι αυτό το φαινόμενο στους εφήβους; 

Ένα μεγάλο ποσοστό εφήβων περνά πολλές ώρες την ημέρα σε πλατφόρμες που κυκλοφορεί ευρέως περιεχόμενο σχετικά με την ψυχική υγεία: το YouTube, το TikTok και το Instagram είναι ανάμεσα στις πιο δημοφιλείς εφαρμογές τους. Έρευνες του Pew Research Center επιβεβαιώνουν την υψηλή και συνεχή χρήση αυτών των πλατφορμών, κάτι που διευκολύνει τη διάδοση των τάσεων.

Ποιοτικές και αναλυτικές μελέτες (σε Twitter, TikTok, Instagram) δείχνουν συχνή χρήση ψυχιατρικών όρων ως αισθητικά ή ταυτοτικά σύμβολα από εφήβους και νέους ενήλικες. Οι ερευνητές έχουν καταγράψει αύξηση της αυτοδιάγνωσης και των «αισθητικών της ψυχικής ασθένειας» στις πλατφόρμες. Αυτές οι ακαδημαϊκές αναλύσεις συνδέουν το φαινόμενο με την αναζήτηση ταυτότητας, την ανάγκη για κοινότητα και τις πολιτισμικές τάσεις της Generation Z.

Γιατί συμβαίνει αυτό τώρα;

Πολλοί παράγοντες συμβάλλουν στην άνοδο του εξιδανικευμένου περιεχομένου γύρω από την ψυχική υγεία:

• Ταυτότητα και ανήκειν. Η εφηβεία είναι περίοδος διαμόρφωσης ταυτότητας. Η χρήση της γλώσσας της ψυχικής υγείας μπορεί να λειτουργήσει ως «σήμα» ευαισθησίας ή βάθους — και τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν τα σήματα που χτίζουν γρήγορα την αίσθηση κοινότητας.
• Αλγόριθμοι που επιβραβεύουν τέτοιου είδους δημοσιεύεις. Οι πλατφόρμες ενισχύουν περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα. Οι δραματοποιημένες ή «εξομολογητικές» αναρτήσεις γύρω από τον ψυχικό πόνο συχνά αποσπούν υψηλή αλληλεπίδραση και έτσι προβάλλονται σε περισσότερους χρήστες.
• Χαμηλή ψυχοεκπαίδευση και εύκολη αυτοδιάγνωση. Σύντομα βίντεο ή λίστες μπορούν να απλοποιήσουν υπερβολικά τα διαγνωστικά κριτήρια, ενθαρρύνοντας την αυτοδιάγνωση αντί της επαγγελματικής αξιολόγησης. Μελέτες αναφέρουν αύξηση νέων που αυτοχαρακτηρίζονται με κλινικούς όρους μετά από έκθεση σε τέτοιο περιεχόμενο.
• Πολιτισμική αισθητική. Οι «θλιβερές» αισθητικές υπήρξαν ανέκαθεν μέρος της νεανικής τέχνης· τα κοινωνικά δίκτυα τις μετατρέπουν σε επαναλαμβανόμενες, εμπορεύσιμες φόρμες.

Κίνδυνοι και Μηχανισμοί Διάδοσης

Αν και η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη, πολλές επισκοπήσεις και επίσημες εκθέσεις προειδοποιούν για πραγματικούς κινδύνους όταν εξιδανικευμένες ή επιφανειακές απεικονίσεις ψυχικών ασθενειών διαδίδονται μεταξύ ευάλωτων νέων:

• Κανονικοποίηση και «μετάδοση». Η έκθεση σε περιγραφές αυτοτραυματισμού ή εξιδανικευμένες απεικονίσεις της ασθένειας μπορεί να συμβάλει στη «μεταδοτικότητα» τέτοιων συμπεριφορών — ιδίως σε εφήβους που ήδη βιώνουν ψυχική δυσφορία.
• Μη έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας. Όταν η ψυχική ασθένεια παρουσιάζεται ως αισθητική ή ταυτότητα, μειώνεται η σοβαρότητά της και μπορεί να καθυστερήσει η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας.
• Παραπληροφόρηση και στιγματισμός. Οι εξιδανικευμένες απεικονίσεις συχνά παραλείπουν τις πραγματικές δυσκολίες, δυσκολεύοντας την αναγνώριση σοβαρών περιστατικών. Παράλληλα, άτομα που πράγματι χρειάζονται βοήθεια μπορεί να απορριφθούν θεωρώντας ότι είναι απλά «δραματικά».

Δεν είναι όλο το περιεχόμενο ψυχικής υγείας επιβλαβές

Πρέπει να γίνει διάκριση ανάμεσα στην εξιδανίκευση και στη δημιουργική, ειλικρινή συζήτηση για την ψυχική υγεία. Η αλληλοϋποστήριξη, η έγκυρη ενημέρωση και οι εκστρατείες κατά του στίγματος αποτελούν θετικές πτυχές των κοινωνικών δικτύων. Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν το περιεχόμενο απομονώνει τα συμφραζόμενα, προσδίδει «κύρος» στον πόνο και μετατρέπει την ασθένεια σε αντικείμενο αισθητικής.

Τι προτείνουν τα ερευνητικά δεδομένα

1. Εκπαίδευση στην ψηφιακή παιδεία. Οι έφηβοι πρέπει να μαθαίνουν να αξιολογούν το περιεχόμενο ψυχικής υγείας: να ελέγχουν πηγές, να εντοπίζουν το απλουστευμένο περιεχόμενο και να αναρωτιούνται αν το περιεχόμενο ενθαρρύνει την αναζήτηση βοήθειας ή απλώς εξιδανικεύει τη δυστυχία.
2. Προώθηση τρόπων έκφρασης που ενθαρρύνουν την αναζήτηση βοήθειας. Να προωθείται η περιγραφή συμπτωμάτων με βάση τη λειτουργικότητα και τις ανάγκες (ύπνος, συγκέντρωση, ασφάλεια) και όχι ως «ταυτότητα».
3. Ευθύνη και ρύθμιση των πλατφορμών. Οι πλατφόρμες μπορούν να προωθούν έγκυρο περιεχόμενο και να αποδυναμώνουν αναρτήσεις που ωραιοποιούν την αυτοκαταστροφή ή διαδίδουν παραπληροφόρηση.
4. Πρόσβαση σε επαγγελματική φροντίδα. Η ενίσχυση της πρόσβασης των νέων σε προσιτές, εμπιστευτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι ουσιώδης ώστε η αυτοδιάγνωση να μη γίνει υποκατάστατο της θεραπείας.
5. Εμπλοκή γονέων και φροντιστών. Ανοιχτές, μη επικριτικές συζητήσεις σχετικά με το περιεχόμενο που βλέπουν οι έφηβοι είναι πιο αποτελεσματικές από τις απαγορεύσεις.

Συμπέρασμα

Η εξιδανίκευση της ψυχικής ασθένειας στο διαδίκτυο είναι ένα πολιτισμικό φαινόμενο, μίξη αισθητικής, αναζήτησης ταυτότητας και αλγοριθμικής ενίσχυσης. Κάποιοι έφηβοι βρίσκουν παρηγοριά σε αυτές τις διαδικτυακές συζητήσεις, ενώ άλλοι εκτίθενται σε φιλτραρισμένες απεικονίσεις που κανονικοποιούν τη δυσφορία ή καθυστερούν την αναζήτηση βοήθειας. Η λύση δεν είναι ο πανικός ή η λογοκρισία, αλλά ο συνδυασμός ψηφιακής παιδείας, πρόσβασης σε φροντίδα, υπεύθυνου σχεδιασμού πλατφορμών και ουσιαστικής υποστήριξης από ενηλίκους. Καθώς η έρευνα συνεχίζεται, οι πολιτικές και οι πρακτικές θα πρέπει να επιδιώκουν να διατηρήσουν τις θετικές δυνατότητες της διαδικτυακής επικοινωνίας μειώνοντας παράλληλα τους κινδύνους της «αισθητικοποιημένης» δυστυχίας.

Πηγές:

Ahuja, J., & Fichadia, P. A. (2024). Concerns regarding the glorification of mental illness on social media. Cureus, 16(3).

Biernesser, C., Sewall, C. J., Brent, D., Bear, T., Mair, C., & Trauth, J. (2020). Social media use and deliberate self-harm among youth: A systematized narrative review. Children and youth services review, 116, 105054.

Issaka, B., Aidoo, E. A. K., Wood, S. F., & Mohammed, F. (2024). “Anxiety is not cute” analysis of twitter users’ discourses on romanticizing mental illness. BMC psychiatry, 24(1), 221.

Jain, L., Velez, L., Karlapati, S., Forand, M., Kannali, R., Yousaf, R. A., … & Ahmed, S. (2025). Exploring Problematic TikTok Use and Mental Health Issues: A Systematic Review of Empirical Studies. Journal of primary care & community health, 16, 21501319251327303.

Ndour, A., & Foulkes, L. (2025). The romanticisation of mental health problems in adolescents and its implications: a narrative review. European Child & Adolescent Psychiatry, 1-30.

Vogels, E. A., Gelles-Watnick, R., & Massarat, N. (2022). Teens, social media and technology 2022. Pew Research Center, 10.

Murthy, V. (2023). Social Media and Youth Mental Health: The US Surgeon General’s Advisory; 2023.

Moran, P., Chandler, A., Dudgeon, P., Kirtley, O. J., Knipe, D., Pirkis, J., … & Christensen, H. (2024). The Lancet Commission on self-harm. The Lancet, 404(10461), 1445-1492.