Γράφει η Μυρτώ Πρέντζα, απόφοιτη Ψυχολογιας ΕΚΠΑ

«Οι γυναίκες συμμετέχουν για χιλιετίες σε μια διαδικασία της δικής τους υποταγής, γιατί έχουν διαμορφωθεί ψυχολογικά με τέτοιο τρόπο ώστε να εσωτερικεύουν την ιδέα της ίδιας τους της κατωτερότητας»
[Feminism and the Contradictions of Opression, Caroline Ramazanoglu]

  Η παραπάνω δήλωση μάς υπενθυμίζει πως το τραύμα που προκαλεί η πατριαρχία δεν είναι ούτε παροδικό ούτε χρονικά καθορισμένο· είναι ένα τραύμα με χαρακτήρα διαγενεακό, που συνιστά μέρος όχι μόνο της ιστορίας μας αλλά και της ίδιας μας της φυσιολογίας.

Πώς ορίζουμε όμως το τραύμα της πατριαρχίας και με ποιον τρόπο μπορεί ένα τέτοιο τραύμα να διαβιβάζεται από γενιά σε γενιά;

  Ιστορικά, η πατριαρχία έχει τις ρίζες της σε αρχαιότερους πολιτισμούς, με την Μεσοποταμία και την αρχαία Ελλάδα να θέτουν τις βάσεις για ένα κοινωνικό σύστημα που επρόκειτο να επικρατήσει σε όλη σχεδόν την υφήλιο. Ο όρος της πατριαρχίας σημαίνει κυριολεκτικά η αρχή, δηλαδή η εξουσία, των πατέρων, υποδεικνύοντας ένα σύστημα στο οποίο οι νόρμες, οι αξίες, oι ηθικές αρχές, οι σχέσεις και τα μοτίβα συμπεριφοράς, διαμορφώνονται, ελέγχονται και αντιπροσωπεύονται από τους πατέρες και κατ’ επέκταση τους άνδρες. Αυτή η ανδρική ισχύς ενυπάρχει και σε θεσμοθετημένα στοιχεία, όπως η πολιτική ηγεσία και η διαχείριση της περιουσίας, με αποτέλεσμα οι πατριαρχικές δομές να ενισχύονται και να διατηρούνται συνεχώς, ακόμη (και κυρίως) και χωρίς την θέλησή μας.

  Σημαντικοί θεωρητικοί, όπως ο Δαρβίνος, ο William James και ο Jean-Jacques Rousseau, υποστήριξαν αδρά την διαφοροποίηση των δύο φύλων, ορίζοντας το γυναικείο φύλο ως κατώτερο, επικαλούμενοι την (πλασματική) βιολογική αδυναμία του γυναικείο σώματος και νου. Χαρακτηριστική λανθασμένη χρήση της επιστήμης για την τεκμηρίωση της κατωτερότητας της γυναικείας φύσης είναι ο ιατρικός όρος της υστερίας, η διάδοση του οποίου έγινε παράλληλα με την εισαγωγή της έννοιας του τραύματος. Μετά το 1900, η υστερία ορίστηκε ως μια αποκλειστικά γυναικεία ψυχική ασθένεια· γυναίκες με ενοχλήσεις που οι γιατροί αδυνατούσαν να προσδιορίσουν και με συμπτώματα που οδηγούσαν σε μη αποδεκτές αντιδράσεις, διαγιγνώσκονταν με αυτή τη διαταραχή. Ως «ρίζα του κακού» θεωρήθηκε η μήτρα,  ενώ οι τακτικές καταπολέμησης της ασθένειας περιελάμβαναν την χρήση βοτάνων, την σεξουαλική επαφή ή ακόμα και την σεξουαλική αποχή.  Υπό τον μανδύα του σεξουαλικού τραύματος και της θεραπείας της ασθένειας που εκείνο προκαλούσε, οι γυναίκες βίωναν κακοποίηση και παραμέληση, σε ένα καθεστώς που ευδοκιμούσε όλο και περισσότερο την ανάπτυξη ενός μισογυνιστικού κινήματος.

  Μετά την δεκαετία του 1920 (με την λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου), ενδείξεις «αδυναμίας», που είχαν συνδεθεί με το γυναικείο φύλο, σημειώθηκαν και σε στρατιώτες λόγω των τραυματικών βιωμάτων του πολέμου. Έχοντας ήδη εμποτιστεί με την χροιά της γυναικείας αδυναμίας, με τις θεραπευτικές τεχνικές να έχουν ήδη διαμορφωθεί στο πλαίσιο μιας πατριαρχικής κουλτούρας, το πόρισμα ήταν προφανές : Το να βιώνει κανείς κάποιο τραύμα είναι ένδειξη θηλυκότητας, και το να είναι κάποιος γυναίκα ισοδυναμεί με το ότι είναι αδύναμος και λειψός.

  Σε έναν κόσμο που για χιλιετίες θεωρεί τις γυναίκες βιολογικά κατώτερες, προγραμματισμένες να προστατεύονται από κάποιον άνδρα, είναι φυσικό επόμενο τα πάντα να είναι «πατριαρχικά». Όλη μας η ζωή – η σύνθεση των φαρμάκων, η ιδανική θερμοκρασία σε ένα δωμάτιο, ακόμα και η ενδεδειγμένη ασφαλής απόσταση για τους οδηγούς μεταξύ δυο οχημάτων- τα πάντα είναι δοκιμασμένα και ειδικά σχεδιασμένα για τους άνδρες. Και, σαν μην έφτανε αυτή η δομική ανισότητα, είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη η αδυναμία προσαρμογής αυτών των δοκιμασιών στα δεδομένα των γυναικών. Οι πατριαρχικές δομές είναι πανταχού παρούσες και, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, μη γλωσσικές και ασυνείδητες. Η υιοθέτησή τους και η εγγραφή τους στο ατομικό και συλλογικό ασυνείδητο είναι δυστυχώς αναπόφευκτη.

  Οι επιδράσεις των πατριαρχικών δομών στον γυναικείο (και όχι μόνο) πληθυσμό είναι τόσο σωματικές όσο και ψυχολογικές, με το τραύμα να εσωτερικεύεται και να επηρεάζει την αυτο-αντίληψη, τις επαγγελματικές φιλοδοξίες και τους κοινωνικούς ρόλους των φύλων. Οι κοινωνικές πιέσεις που επιβάλλονται από τις αυστηρές προσδοκίες της «αρρενωπότητας» οδηγούν στο βαθύ, διαβρωτικό «πατριαρχικό τραύμα». Και είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη η κληρονομική μεταβίβαση όχι μόνο των φυσικών χαρακτηριστικών, αλλά και των διαφόρων ψυχικών καταστάσεων· εκμαθημένες συνήθειες, συμπεριφορές και αμυντικοί μηχανισμοί που δημιουργούνται ως αντίδραση στο τραύμα κληρονομούνται, δημιουργώντας έναν διαγενεακό, φαύλο κύκλο. To πατριαρχικό διαγενεακό τραύμα αλληλεπιδρά με άλλες μορφές συστημικής καταπίεσης δημιουργώντας πολυεπίπεδη έκθεση στο τραύμα.

  Οι σύγχρονες εκδηλώσεις του πατριαρχικού τραύματος είναι αμέτρητες: έμφυλη βία, συναισθηματική καταπίεση, στερεότυπα των φύλων, τοξική αρρενωπότητα, ζητήματα αυτό-εκτίμησης, αντικειμενοποίηση των γυναικών και πρότυπα ομορφιάς, δικαιώματα αναπαραγωγής, και φραστικές επιθέσεις στον καθημερινό σεξιστικό λόγο. Μέσα σε αυτό το σύστημα οργανωμένης σήψης, κάθε άτομο καταπιεσμένης μειονότητας αισθάνεται κίνδυνο και απειλή· και τότε ακριβώς ενεργοποιείται το νευρικό σύστημα για να προστατέψει τα άτομα αυτά από τη συνθήκη που τα τραυματίζει. Οι εκδηλώσεις του πατριαρχικού τραύματος δεν περιορίζονται σε μεμονωμένα περιστατικά βίας ή διακρίσεων, αλλά συγκροτούν ένα ολόκληρο πλέγμα εμπειριών που διαπερνά την καθημερινότητα. Το άτομο εκτίθεται επαναλαμβανόμενα σε μικρές και μεγάλες μορφές απειλής. Αυτές δεν είναι πάντα ορατές ή άμεσες· συχνά εκδηλώνονται ως «μικρο-επιθέσεις» (microaggressions), σχόλια, βλέμματα ή κοινωνικές προσδοκίες που υπονομεύουν την αίσθηση ασφάλειας και αξίας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το νευρικό σύστημα λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης. Αυτό έχει βαθιές επιπτώσεις όχι μόνο στην ψυχική υγεία (άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές τραύματος), αλλά και στη σωματική: το χρόνιο στρες συνδέεται με φλεγμονώδεις διεργασίες, εξασθένηση του ανοσοποιητικού και αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακά ή αυτοάνοσα νοσήματα. Με άλλα λόγια, το κοινωνικό πλαίσιο «εγγράφεται» στο σώμα. Η χρόνια ενεργοποίηση αποτυπώνεται βαθιά στην φυσιολογία, το νευροβιολογικό σύστημα, ακόμα και στην επιγενετική ρύθμιση των γονιδίων, δημιουργώντας ένα μοτίβο αντίδρασης έτοιμο να κληρονομηθεί από το άτομο, πριν καν έρθει σε επαφή με τον κόσμο γύρω του.

  Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν είναι μια πράξη απαισιοδοξίας· είναι το πρώτο βήμα για να σπάσει ο κύκλος της μετάδοσης. Όταν το τραύμα γίνεται ορατό, μπορεί να αμφισβητηθεί.

  Κάθε προσπάθεια αντίστασης και επαναπροσδιορισμού αποτελεί μια πράξη ρήξης με το παρελθόν, ένα παρελθόν που επιβιώνει μέσα από σιωπές, φόβους και επαναλαμβανόμενα μοτίβα ανισότητας, μα που χάνει τη δύναμή του κάθε φορά που το βλέπουμε, το ονοματίζουμε και το αρνούμαστε. 

Βιβλιογραφία

Anjali, J. (2023). Patriarchal trauma and the virtuous archetype of the mansplained public school teacher. Journal of Jungian Scholarly Studies, 18(1). https://doi.org/10.29173/jjs226s 

Gonouya, C. (2022). Patriarchal trauma and (the limits of) psychoanalysis across time, place and race: Female suffering in Washington Square, Wide Sargasso Sea and The Joys of Motherhood (Master’s thesis, Massey University). Massey University. 

O’Connor, F. B., & Drury, B. S. (1999). The female face in patriarchy: Oppression as culture. Michigan State University Press. 

Ramazanoglu, C. (1989). Feminism and the contradictions of oppression. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203404287 

Rein, V. (2019). Patriarchy Stress Disorder: The Invisible Inner Barrier to Women’s Happiness and Fulfillment. Lioncrest Publishing. 

Rudolph, C. (2024, April 12). The system of patriarchy – Healing of an ancient trauma. Christine Rudolph Coaching. https://christinerudolphcoaching.com/en/blog/trauma-en/patriarchy-trauma/